Integracja Europejska - Problem rolnictwa, a Unia Europejska

Problem rolnictwa, a Unia Europejska
1. Integracja gospodarki polskiej z rynkiem europejskim.

W procesie dostosowawczym Polski do struktur europejskich szczególnie wrażliwym sektorem gospodarczym jest rolnictwo. Wynika to zarówno z miejsca jakie zajmuje rolnictwo w protekcjonistycznej polityce Wspólnot (Wspólna Polityka Rolna absorbuje rocznie prawie połowę budżetu Unii Europejskiej), jak i z cech rolnictwa polskiego, takich jak bardzo wysokie zatrudnienie, rozmiary bezrobocia jawnego i ukrytego, rozdrobniona struktura agrarna, niski poziom wykształcenia i samoorganizacji rolników, słabe powiązanie producentów z przetwórczym przemysłem rolno - spożywczym i organizujący się dopiero rynek zbytu.
Rynkowy mechanizm regulacji i trwałe tempo wzrostu gospodarczego przy zmieniającej się strukturze wytwarzania wymaga głębokich zmian w procesie produkcji rolniczej. Konieczność zmian wynika przede wszystkim z tego, że zmieniające się warunki otoczenia rolniczego w Polsce będą wymagały adaptacji rolnictwa do zmian w poziomie i strukturze popytu na produkty pochodzenia rolniczego.
Ogólnie, sektor rolny ma tendencję do zmniejszania swego udziału w dochodzie narodowym w miarę jego wzrostu. Rozwijają się za to etapy przed - i poprodukcyjne rolnictwa: dziedziny wytwórczości dostarczające produkty zaopatrzeniowe dla rolnictwa i przetwarzające jego surowce. W rozwiniętych gospodarkach rynkowych surowce rolnicze stanowią względnie małą część wartości finalnej produktów żywnościowych. Zasadniczą część wytwarza tzw. agrobiznes (czy agroprzemysł), czyli zarówno przemysły zaopatrujące rolnika w środki produkcji, jak i rodzaje działalności gospodarczej związane z przetwórstwem, dystrybucją i marketingiem produktów pochodzenia rolniczego, a więc całym systemem gospodarczym zaopatrującym konsumenta w produkty żywnościowe. Sytuacja ta jest uwarunkowana głównie czynnikami popytowymi na rynku rolnym. Zmiana systemu gospodarowania w Polsce spowodowała przejście od stanu niedoboru do nadwyżek mocy wytwórczych i produkcji w rolnictwie. Powstała więc bariera popytu wewnętrznego, wzmocniona jeszcze zmianami w poziomie dochodów i gustach konsumenta (wzory "zdrowej diety"), jego stylu życia i dostępności oferty zagranicznej. Popyt na żywność wzrasta w Polsce rocznie średnio o 1%, a produkcja rolnicza może wzrastać o 2 - 2,5%. Powstają więc nadwyżki produkcyjne tradycyjnych surowców rolniczych, wymuszające zmiany po stronie warunków rolniczego wytwarzania również w warunkach polskich. Towar pochodzenia rolniczego musi być więc wysokoprzetworzony, o odpowiednich standardach jakościowych i odpowiednio sprzedany (przy zastosowaniu marketingu i uwzględnieniu gustów konsumenta). Prowadzić to będzie do sprzedaży głównie wysoko przetworzonej żywności i spadku udziału wartości surowców rolniczych wytworzonych przez rolników w ogólnej wartości produktów pochodzenia rolniczego. Również w eksporcie produktów rolniczych szansę na wzrost obrotów mają produkty wysoko przetworzone. Wzrost dochodów rolniczych będzie więc możliwy przede wszystkim poprzez uczestnictwo w procesie przetwarzania surowców rolniczych. Wymaga to łączenia się rolników i inwestowania w stadia poprodukcyjne procesu wytwarzania rolniczego, głównie w zakresie rozwoju przetwórstwa surowców rolniczych, ale także usług związanych z obsługą rolnictwa, czy agroturystyki.

* Rozwój artykułów żywnościowych

W przypadku integracji gospodarki polskiej z rynkiem europejskim, produkty żywnościowe produkowane w Polsce będą musiały ponadto spełniać standardy prawa żywnościowego i standardy jakościowe obowiązujące w krajach Unii Europejskiej. Dotyczy to zwłaszcza możliwości rozszerzania ekspansji eksportowej polskich produktów rolniczych. Dostosowanie rolnictwa do UE powinno więc jednocześnie oznaczać odpowiedni rozwój gospodarki na wsi, tworzący dochody i miejsca zatrudnienia niekoniecznie związane z bezpośrednim wytwarzaniem surowców rolniczych.
Rozwój otoczenia rolniczego na wsi i jego restrukturyzacja (w tym rozwój przemysłu rolno - spożywczego) jest więc wiodącym ogniwem w procesach przekształceń rolnictwa polskiego i jego dostosowań do standardów europejskich. Zagadnienie to wiąże się z problemem konkurencyjności gospodarki żywnościowej w Polsce w ramach procesu dostosowawczego do warunków europejskiego jednolitego rynku. Przyjęcie wspólnej polityki rolnej będzie oznaczało likwidację barier celnych między Polską i UE, przy czym nie będzie możliwe stosowanie nadzwyczajnych, przejściowych środków ochrony przed konkurencją zagraniczną w sytuacji niepowodzeń na rynku wewnętrznym. Otwarcie rynku europejskiego będzie stanowić szansę dla dobrych przedsiębiorstw przemysłu rolno - spożywczego, które wygrały już konfrontację z konkurencją zagraniczną w latach dziewięćdziesiątych. Skala bezpośrednich inwestycji zagranicznych w polskim przemyśle rolno - spożywczym dowodzi, że ta dziedzina wytwarzania została uznana przez inwestorów zagranicznych za jeden z konkurencyjnych rynków.
Udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych zaangażowanych w przemyśle rolno - spożywczym wyniósł w latach 1990 - 1996 20% ogółu tych inwestycji w Polsce i 35% inwestycji ogółem w przemyśle. O rosnącej sile konkurencyjności polskiego przemysłu rolno - spożywczego świadczą również jego wyniki finansowe w porównaniu do okresu przed transformacją. Ponadto udział przemysłu rolno - spożywczego stanowi 20% wartości sprzedanej przemysłu.
Przykładowe sukcesy rolnictwa Irlandii po wstąpieniu do UE wynikały ze zmiany jego struktury produkcji, umożliwiającej rozwój przetwórstwa rolno - spożywczego i specjalizację w określonych kierunkach eksportowych o najwyższych standardach jakościowych.
Również w przypadku Polski, możliwości rozwoju przetwórstwa rolno - spożywczego i wzrostu jego konkurencyjności na rynku wewnętrznym i zagranicznym zależą przede wszystkim od przezwyciężania trudności w zakresie modernizacji rolnictwa i rozwoju infrastruktury wiejskiej. Podstawowe trudności polskiego przetwórstwa wynikają z niskiej i niejednorodnej jakości surowców rolnych, będących wynikiem małej koncentracji produkcji rolnej i jej niskiego poziomu technologicznego i technicznego. Istotnym są również niedostosowania znacznej części produkcji rolnej do wymagań konsumentów oraz ogólnie niski poziom powiązań w relacji producent - przetwórstwo - zbyt.
W ramach dostosowań rolnictwa polskiego niezbędny jest rozwój nie tylko infrastruktury technicznej na wsi, ale również rozwój nowoczesnej infrastruktury rynkowej (uruchomienie giełd towarowych, rynków hurtowych, systemów informacji rynkowej, opcji marketingowej w rolnictwie, promocji eksportu). Proces ten jest związany z koniecznością koncentracji produkcji rolnej w Polsce i rozwojem stopnia zorganizowania producentów rolnych. W procesie dostosowawczym z Unią Europejską polskie rolnictwo nie jest w stanie pokryć kosztów procesów modernizacji i restrukturyzacji za pomocą własnych środków. W porównaniu do Unii Europejskiej osiąga ono wielokrotnie mniejszą wydajność pracy i produktywność ziemi. W polskich gospodarstwach prowadzących rachunkowość rolną (a więc w gospodarstwach silniejszych ekonomicznie od przeciętnych) akumulacja netto (bez uwzględnienia inflacji) wyniosła w 1995 roku 2729 zł, co oznacza, że trwały majątek produkcyjny ma szansę być odtworzony dopiero w ciągu około 38 lat.
Niska skłonność gospodarstw rolnych do akumulacji w Polsce powoduje konieczność finansowania procesów modernizacji rolnictwa i rozwoju przetwórstwa rolno -spożywczego ze źródeł zewnętrznych. Również budżet państwa nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania rolnictwa na środki wspierające procesy dostosowawcze. Dlatego tak istotne jest szybkie wejście Polski do struktur europejskich, aby skorzystać z przewidzianych środków pomocowych przeznaczonych dla członków Unii Europejskiej. * Program zmian restrukturyzacyjnych wsi W dniu 13 lipca 1999 r. rząd przyjął wszechstronny program zmian restrukturyzacyjnych wsi pt. Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa, w dużej mierze obejmujący przedstawione wyżej podstawowe kierunki przemian i zadania. Mają one być zrealizowane w ciągu najbliższych siedmiu lat. Program ten został przygotowany w ramach procesu dostosowań Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. W mniejszym stopniu gospodarczym, ale jednak trudnym problemem do rozwiązania stanie się też kwestia ustalenie przez Polskę zasad wydawania cudzoziemcom zgody na zakup ziemi, a następnie wprowadzenie swobody zakupu przez nich nieruchomości. Z powodu dużej różnicy ceny ziemi w Polsce i krajach Unii (głównie chodzi o różnicę w stosunku do ceny gruntów w Niemczech), Polska prawdopodobnie będzie zmuszona do prowadzenia negocjacji w sprawie ustalenie zasad ograniczających swobodny zakup ziemi na wzór niektórych państw UE w pewnym okresie przejściowym.
Opierając się na długookresowym zadaniach polskiej polityki rolnej, Układzie Europejskim oraz Avis wprowadzono do NPPC trzy priorytety. Zostały one inaczej sformułowane w Memorandum Rządu Polskiego, złożonym władzom Unii Europejskiej w lipcu 1997 roku.
Do priorytetów tych zalicza się:
1) Przygotowanie i wdrożenie spójnego programu polityki rozwoju wsi i rolnictwa wkomponowanego w program polityki strukturalnej państwa Program obejmuje rozwój rolnictwa, jego otoczenia produkcyjnego oraz rozwój obszarów wiejskich. Podstawowym celem tego programu jest wdrożenie spójnych instrumentów polityki w wymienionych obszarach, by zapewnić harmonijne włączenie polskiego sektora rolno - żywnościowego w struktury funkcjonujące w UE oraz stworzyć możliwości rozwoju obszarów wiejskich, wykorzystując lokalne zasoby wsparte środkami budżetowymi i pomocowymi. Ma to służyć przyspieszeniu przemian w rolnictwie oraz ułatwieniu rozwoju i strukturalnych dostosowań obszarów wiejskich, charakteryzujących się niskim poziomem rozwoju gospodarczego, wysokim udziałem zatrudnionych w rolnictwie bądź niskim poziomem dochodów rolniczych.
Celem programu jest pełne dostosowanie prawa polskiego do zasad polityki strukturalnej WE (w tym polityki rozwoju obszarów wiejskich), budowa systemu instytucjonalnego, niezbędnego dla jej wdrażania, sformułowanie programu zmian strukturalnych w rolnictwie oraz rozwoju obszarów wiejskich, a także kontynuacja i inicjowanie nowych działań w takich dziedzinach jak infrastruktura techniczna, rynkowa i ochrona środowiska.
W programie działania odnoszą się do:
1.struktury gospodarstw rolnych,
2. zatrudnienia w rolnictwie,
3. struktury produkcji rolnej z punktu widzenia potrzeb rynku i przetwórstwa rolno - spożywczego, jakości surowca rolnego i kosztów produkcji, skali i specjalizacji produkcji rolniczej,
4. pomocy gospodarstwom działającym w trudnych warunkach produkcyjnych,
5. grup producenckich i marketingowych,
6. wsparcia tworzenia miejsc pracy poza rolnictwem na obszarach wiejskich,
7. technicznej i społecznej infrastruktury wsi . W celu realizacji powyższych zadań proponowane są instrumenty o charakterze:
> socjalnym (wcześniejsze emerytury, zasiłki itp.),
> edukacyjnym (dokształcanie, zmiana kwalifikacji, system stypendiów itp.),
> ekonomicznym (współfinansowanie osadnictwa rolniczego. zakupu ziemi, inwestycji modernizacyjnych, wprowadzania nowych technologii, postępu biologicznego, budowy i rozbudowy przedsiębiorstw pozarolniczych, wprowadzania rachunkowości rolnej itd.) Program ten będzie realizowany przez cały okres przedczłonkowski.
Przewiduje się opracowanie koncepcji programu rozwoju obszarów wiejskich, pozwalającej na wkomponowanie instytucji działających w sferze polityki strukturalnej rolnictwa i obszarów wiejskich w ogólnokrajowy system administrowania i kontroli polityki strukturalnej w Polsce, który utworzony zostanie na podstawie nowego podziału administracyjnego kraju. 2) Ustanowienie na przyszłych zewnętrznych granicach Unii Europejskiej ochrony fitosanitarnej i weterynaryjnej spełniającej standardy Unii Europejskiej Celem programu jest jak najszybsze ustanowienie odpowiedniej ochrony fitosanitarnej i weterynaryjnej na przyszłych zewnętrznych granicach Unii Europejskiej (granice Polski z Rosją Litwą, Białorusią, Ukrainą i Słowacją). Program ma na celu pełne zharmonizowanie polskich przepisów weterynaryjnych i fitosanitarnych z przepisami Unii Europejskiej, stworzenie na przejściach granicznych właściwych warunków do przeprowadzania kontroli weterynaryjnej i fitosanitarnej (zaplecze lokalowe stanowiska kontrolne, magazyny), uzupełnienie wyposażenia granicznych laboratoriów kontrolnych, pracujących dla potrzeb punktów kontroli granicznej, stworzenie sieci komputerowej, łączącej punkty graniczne, biura rejonowe i biuro centralne oraz przeszkolenie personelu w procedurach obowiązujących w Unii Europejskiej. Program będzie realizowany przez cały okres przedczłonkowski. Przewiduje się szczegółowe określenie zakresu i kosztów niezbędnych działań, rozpoczęcie procesu uzupełnienia wyposażenia laboratoriów oraz szkolenie personelu. 3) Dostosowanie gospodarki mleczarskiej i mięsnej do standardów Unii Europejskiej Celem programu jest podniesienie jakości oraz poprawa parametrów higieniczno-sanitarnych produkowanego w Polsce mleka i wyrobów mleczarskich, by sprostać obowiązującym w UE standardom. W mleczarstwie program koncentrował się będzie na promowaniu podnoszenia jakości mleka dostarczanego do mleczarń poprzez system preferencji kredytowych dla zakładów mleczarskich wykazujących największy postęp w tej dziedzinie. Podobne preferencje zostaną stworzone celem wsparcia koncentracji dostaw mleka. Przewiduje się wsparcie finansowe na rzecz rozwoju sieci laboratoriów oceny jakości mleka. Program przewiduje wsparcie dla zakładów mleczarskich wdrażających systemy zarządzania jakością zgodne z systemem ISO 9002 oraz prowadzących dostosowania techniczne do wymogów obowiązujących w UE.
W przetwórstwie mięsa podstawowymi elementami programu będzie: wdrożenie systemu kontroli i nadzoru warunków techniczno - eksploatacyjno - sanitarnych w rzeźniach i przetwórniach mięsa, wprowadzenie systemu rejestracji i identyfikacji zwierząt, wprowadzenie obowiązkowego systemu klasyfikacji poubojowej zwierząt rzeźnych zgodnego z systemem obowiązującym w UE. 2. Strategie rozwoju rolnictwa z przemysłem przetwórczym
Pierwszym krokiem w budowaniu łańcuchów logistycznych, będących zaczątkiem dalszych działań w tym zakresie, niezbędnych dla pełnego wdrożenia rozwiązań systemowych, powinno być powiązanie gospodarstw rolnych z przetwórniami.
Z punktu widzenia logistyki należy zwrócić uwagę na konieczność dokonywania oceny możliwości produkcyjnych w gospodarstwach rolnych i ogrodniczych, z uwzględnieniem warunków glebowych i tradycji, które w sposób zasadniczy wpływa na strategie logistyczną każdego z przedsiębiorstw. W przetwórstwie rolno -spożywczym należy podkreślić natomiast znaczenie dobrego rozeznania marketingowych potrzeb rynkowych pozwalające określić zapotrzebowanie na specyficzne towary, ich ilość i jakość.
Dzięki odpowiednim formom skupu powinno nastąpić powiązanie strategii producentów rolniczych ze strategiami zakładów przetwórczych, w czym z kolei dość istotną sprawę stanowią ich możliwości produkcyjne (wymagające często doinwestowania), a nawet problemy magazynowania surowca po jego skupie (zbiór plonów odbywa się przecież na ogół raz w roku, a jego zużycie trwa przez 12 miesięcy, a czasem, w przypadku nieurodzajów, nawet dwa lata).
Na obecnym etapie rozwoju sieci dystrybucyjnych organizowanych w nowoczesnych łańcuchach logistycznych, w ich węzłach wyróżnić można później logistyczne centra dystrybucji, umożliwiające lepsze wykorzystanie transportu, a także znacznie lepszą obsługę procesów dystrybucyjnych, magazynowania, kompletacji, przeładunków i innych prac towarzyszących, wykorzystujących automatyczną identyfikację towarów oraz elektroniczną wymianę danych (EDI - Electronic Data Interchange). W swojej najbardziej rozwiniętej formie Logistyczne Centra Dystrybucji przyjmują postać bardzo rozbudowanych obiektów i wymagają znacznych nakładów oraz skoordynowania prac nad ich budową. Tego typu centra buduje się wolno, z dużą rozwagą, a budowę poprzedza się analizą aktualnych tendencji kształtowania się strumieni towarowych i rozbudową infrastruktury transportowej.
Na podstawie doświadczeń krajów zachodnioeuropejskich wydaje się celowe zwrócenie uwagi na stopniowość rozbudowywania systemów zarządzania logistycznego. Owoce dorobku logistyki wprowadzane są w różnych formach zarządzania logistycznego, bardzo często w sposób chociażby częściowego doskonalenia organizacji i zarządzania przedsiębiorstw. Mogą to być często tylko elementy wspomagające dotychczasowe metody, jak np. wprowadzenie strategii logistycznej czy usprawnienie planowania na odcinku zaopatrzenia czy też zbytu wyrobów gotowych, optymalizacji zapasów, usprawnienia transportu wewnętrznego i zewnętrznego itp. Później te elementy zarządzania logistycznego rozszerzają swój zakres na cały łańcuch logistyczny, od punktu pozyskania surowców, aż do konsumenta, mając na celu zawsze ostateczne kryterium, jakim jest zaspokojenie gustów konsumenckich.
Skutecznego zreformowania rolnictwa nie można oczekiwać tylko ze strony indywidualnych rolników czy też pojedynczych gospodarstw rolnych, nawet bardzo dużych. Odpowiednie bodźce do podjęcia działań w kierunku ożywienia produkcji i przetwórstwa rolnego, właśnie w systemowym ujęciu, powinien stworzyć system prawny. Wymaga to oczywiście ścisłego powiązania polityki podatkowej z polityką celną i kredytową.
Przyzwyczajenia lat ubiegłych będą doprowadzać do sytuacji konfliktowych tak długo, aż nie staną się oczywiste warunki przechodzenia na system stosowany w krajach Unii Europejskiej. W planach rozwoju rolnictwa jako resortu zbyt mało nacisku kładzie się na skoordynowanie zamierzeń strategicznych z rozwojem przemysłu przetwórczego, a więc przede wszystkim rolno-spożywczego. Oprócz tych problemów, mających znaczenie dla dalszej przyszłości, aktualnie dla gospodarki narodowej pojawił się bardzo istotny problem złagodzenia deficytu w bilansie handlu zagranicznego, który od kilku lat szybko się pogłębia. Perspektywicznie liczyć trzeba jednak na wzrost znaczenia dla polskiego agrobiznesu rynków wschodnich, zarówno tych bliskich (Rosja czy Ukraina i Białoruś), jak i dalszych (m.in. Chiny, Indie). Powodzenie w tym zakresie jednak zależy nie tylko od rozwoju produkcji rolnej, ale i rozwoju infrastruktury logistycznej, a więc na dobrym zorganizowaniu skupu odpowiednich płodów, ich magazynowaniu i transportowi, przy czym wszystkim tym czynnościom towarzyszyć muszą odpowiednie systemy informatyczne, gwarantujące szybką i poprawną informację, odpowiednie prognozy i rachunki optymalizacyjne, zapewniające efektywność tych złożonych przedsięwzięć w dłuższej skali czasu, tak istotnej w agrobiznesie. 3. Dzierżawa ziemi i jej rola w krajach Unii Europejskiej i w Polsce

Dzierżawa jest tą formą gospodarowania mieniem, która pozwala na oddzielenie prawa własności od prawa użytkowania. Umożliwia ona użytkowanie ziemi rolnikom bez potrzeby jej zakupu. W krajach o gospodarce rynkowej, ziemia rolnicza posiada z reguły dużą wartość, znajdującą odbicie w wysokich cenach. Ilustracją tego zjawiska mogą być średnie ceny ziemi w Niemczech. W latach 1980 -1985 wynosiły one ok. 36 tys. DM / ha, przy rozpiętości od 25 - 56 tys. Cena ta stanowiła równowartość ca 80 ton pszenicy. Odpowiadało to zbiorom z 13 - 14 lat. W kolejnych latach, do 1997 r. włącznie, mimo spadku cen, wartość ziemi wyrażona w równowartości pszenicy nie uległa zmianie, wynosiła w dalszym ciągu ok. 80 ton za ha. Zwrot wyłożonego kapitału na zakup ziemi przy tak wysokich cenach czyni tego rodzaju inwestycję mało lub wręcz nieopłacalną.
W Polsce ceny ziemi w porównaniu do cen ziemi w Niemczech są niskie. W latach 1995 - 1997 były około 10 razy niższe niż w Niemczech ale wykazują stałą tendencję rosnącą. W 1993 r. cena jednego ha ziemi w Polsce wynosiła 1810 zł / ha, natomiast w 1996 r. 3216 zł / ha. Przy wyrażeniu wartości ziemi w równowartości pszenicy relacje te załamują się na skutek spadku cen pszenicy. Odpowiednie wartości w 1993 r. i 1996 r. wynosiły: 68 dt / ha i 56 dt / ha. Była to równowartość jedno - lub dwurocznego zbioru z 1 ha.
Dzierżawa ziemi charakteryzuje się także tym, że dzierżawca nie będąc jej właścicielem gospodaruje na własny rachunek i ryzyko. Stąd też na wszelkie sygnały rynkowe reaguje podobnie jak właściciel.
Prof. S. Pawlik wskazuje na następujące dodatnie strony dzierżawcy, w porównaniu do administratora. Pisze mianowicie, że "dzierżawca posiadający odpowiedni zasób wiedzy zawodowej, tudzież kapitału, może przy swojej pracowitości, oszczędności racjonalnej i przedsiębiorczości w daleko wyższej mierze prowadzić rozumną gospodarkę aniżeli płatny administrator". Stwierdza on dalej, że "Inteligentny rolnik w równych warunkach może, biorąc w dzierżawę parokrotnie większe gospodarstwo prowadzić i wskutek tego wyzyskać na dzierżawie lepiej swój cały kapitał obrotowy, produkcyjny, swoją wiedzę, swój zapał i chęć do pracy na roli. Kapitałem, który posiada, np. mógłby daleko mniejszą posiadłość kupić, względnie mniej wygospodarzyć. W ogóle dzierżawa sprzyja wyrobieniu rolników bardziej przedsiębiorczych, energicznych, a zwłaszcza efektywnych". Z dzierżawą wiążą się również cechy negatywne. Nie sprzyja ona ponoszeniu większych nakładów na ulepszanie ziemi, np. melioracji. Inicjatywę dzierżawcy mogą krępować niewłaściwe warunki umowy. Ponadto, jak podaje S. Pawlik, dzierżawca jest mniej zainteresowany podnoszeniem kultury na wsi, niż osiadły w danej okolicy właściciel.
Z doświadczeń wielu krajów wynika, że wydzierżawianie ziemi może być również atrakcyjne dla właściciela.
Według J. Wierzbickiego lokata kapitału w ziemi przynosi wprawdzie niezbyt wysokie korzyści w postaci czynszu dzierżawnego i wzrostu wartości ziemi lecz jest to zysk pewniejszy w porównaniu z wieloma innymi lokatami. * Zmiany w strukturze obszarowej gospodarstw w krajach Unii Europejskiej i w Polsce

W tabeli 1 przedstawiono liczby charakteryzujące powierzchnię gospodarstw w krajach Unii Europejskiej i w Polsce w latach 1975 i 1995 oraz poziom zatrudnienia w tych gospodarstwach. Z przedstawionych liczb wynika jednoznacznie, że różnice w powierzchni gospodarstw między krajami Unii Europejskiej a Polską są znaczne. Średnia powierzchnia gospodarstwa w UE jest 2,5 raza większa niż w Polsce. W krajach UE w 1995 r. 57% ogólnej liczby gospodarstw posiadało powierzchnię mniejszą niż 5 ha użytków rolnych. W Polsce odpowiedni wskaźnik wynosił 70 %.
W grupie o powierzchni 100 ha i więcej w krajach UE znajdowało się 3,5% gospodarstw. Odpowiedni wskaźnik dla Polski wynosił 0,2%. W krajach UE obserwuje się dość znaczne zróżnicowanie powierzchni gospodarstw. W takich krajach, jak Grecja, Włochy, Portugalia i Austria powierzchnia gospodarstw jest niższa od średniej krajów UE. Zdecydowanie większe różnice występują w poziomie zatrudnienia. W krajach UE średnio na 100 ha użytków rolnych przypada 5,2 pełnozatrudnionych. Odpowiedni wskaźnik dla Polski wynosi 25. Oznacza to, że w krajach UE na jednego pełnozatrudnionego przypada 19,2 ha, natomiast w Polsce 4 ha. Tak duże różnice w wyposażeniu w ziemię pracujących w rolnictwie mają zdecydowany wpływ na poziom uzyskiwanych dochodów. W krajach UE udział zatrudnionych w rolnictwie wynosi ok. 3,5%, natomiast udział rolnictwa w produkcie krajowym brutto wynosi ok. 3%. Oznacza to, że poziom ekonomicznej wydajności pracy zatrudnionych w rolnictwie jest zbliżony do średniego poziomu wydajności pracy w tych krajach. W Polsce w 1997 r. udział rolnictwa, łowiectwa i leśnictwa w produkcie krajowym brutto wynosił 4,8%, natomiast udział pracujących w rolnictwie w ogólnej liczbie pracujących wynosił 25,8%. Oznacza to, że poziom ekonomicznej wydajności pracy pracujących w rolnictwie był ok. 5,7 razy niższy aniżeli średnio w kraju. Tabela 1 Powierzchnia gospodarstw rolnych w krajach Unii Europejskiej i w Polsce oraz obsada siły roboczej.
Lp.
Kraje
Powierzchnia gospodarstwa (użytków rolnych)
Obsada siły roboczej
Pełnozatrudnieni/100 ha UR w 1995 r.


1975 [ha]
1995 [ha]
Wskaźnik zmian 1975=100

1.
Austria
.
15,4
.
5,4
2.
Belgia
10,6
18,8
177,4
5,8
3.
Dania
22,4
37,1
165,6
3,7
4.
Finlandia
.
21,7
.
8,4
5.
Francja
22,4
38,5
171,9
3,3
6.
Grecja
.
4,5
.
15,7
7.
Hiszpania
.
19,7
.
3,7
8.
Holandia
12,8
17,7
138,3
10,1
9.
Irlandia
22,3
28,2
126,5
4,910.
Luksemburg
22,0
39,5
179,5
4,1
11.
Niemcy
13,7
30,3
221,2
4,1
12.
Portugalia
.
8,7
.
13,7
13.
Szwecja
.
34,4
.
2,7
14.
Wielka Brytania
58,7
70,1
119,4
2,2
15.
Włochy
6,2
5,9
95,2
11,0
16.
Razem UE
.
17,5
.
5,2
17.
Polska
5,5
7,0
127,3
25,0

Jednym z istotnych czynników umożliwiających zwiększenie ekonomicznej wydajności pracy zatrudnionych w rolnictwie jest zwiększenie powierzchni gospodarstw. Czynnikiem warunkującym zwiększenie tego wskaźnika jest przejście części zatrudnionych w rolnictwie do innych zajęć poza rolnictwem. Dzięki temu pozostali rolnicy będą mogli powiększać powierzchnię swoich gospodarstw. Powiększanie powierzchni gospodarstw może następować w dwojaki sposób, poprzez zakup ziemi lub jej dzierżawę. Zakup ziemi wiąże się z poważnymi nakładami finansowymi. Ta droga w naszych warunkach jest poważnie ograniczona. Można wskazać na dwie przyczyny: niechęć rolników do sprzedaży gruntów i niedobór kapitału u potencjalnych nabywców. Bardziej realnym sposobem zwiększania powierzchni gospodarstwa jest dzierżawa, czyli odpłatne użytkowanie ziemi.

* Rola dzierżaw w użytkowaniu gruntów w krajach UE i w Polsce

Dzierżawa ziemi jest powszechnym sposobem użytkowania gruntów w krajach UE, odpowiednie liczby przedstawiono w tabeli 2. Wynika z nich, że w analizowanych krajach UE dzierżawa stanowi bardzo istotny udział w przemianach struktury obszarowej gospodarstw. Największy udział gruntów dzierżawionych w całości użytkowanych gruntów, ponad 60%. występuje w takich krajach, jak: Belgia, Francja, Niemcy. Szczególnie istotny wzrost udziału dzierżawionych gruntów miał miejsce w Niemczech, gdzie zwiększył się z 34 % w 1986 r. do 62,1% w 1997 r. W Starych Krajach Związkowych (dawna RFN) udział dzierżaw wynosił w tym roku 48,2 % natomiast w Nowych Krajach Związkowych (dawna NRD) aż 91,1%.

Tabela 2 Udział dzierżaw w użytkowaniu gruntów rolnych w wybranych krajach UE i w Polsce [w %] Lp.
Kraje
Lata


1975
1986
1993
1995
1.
Belgia
72,9
68,6
67,2
.
2.
Dania
14,1
18,0
21,1
.
3.
Francja
48,2
51,8
60,7
63,0
4.
Holandia
44,3
35,9
35,4
.
5.
Irlandia
3,5
3,8
11,9
.
6.
Luksemburg
41,1
47,1
52,4
.
7.
Niemcy
29,5
34,0
61,0
62,1*
8.
Wielka Brytania
43,3
38,1
38,1
.
9.
Włochy
22,4
19,8
22,2
.
10.
Polska
2,5
2,8
6,1
18,4*

Oznacza to, że zagospodarowanie gruntów w b. NRD użytkowanych dotychczas przez spółdzielnie produkcyjne i gospodarstwa państwowe nastąpiło w formie dzierżaw. W Holandii obserwuje się spadek udziału dzierżaw z 44,3 % w 1975 r. do 35,4 % w 1993 r. Ten fakt wiąże się z wykupem ziemi przez dotychczasowych dzierżawców na polderach budowanych w okresie powojennym. W większości analizowanych krajów w ostatnich 20 latach nastąpił istotny wzrost udziału dzierżaw. W tych krajach dzierżawa była podstawowym czynnikiem przemian w strukturze obszarowej, prowadzącym do zmniejszenia liczby gospodarstw i wzrostu ich średniej powierzchni.
Można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem tezę, że dzierżawa odegra również znaczącą rolę w przemianach struktury obszarowej gospodarstw w naszym kraju.

Jednym z bogactw naturalnych Europy jest jej różnorodność biologiczna i krajobrazowa. Niestety, ta przyrodnicza różnorodność Europy ulegała na przestrzeni wielu lat stałemu ograniczaniu. Występujące na obszarze kontynentu cenne i unikalne obszary ponosiły poważne szkody, co prowadziło do zmniejszenia liczby i zasięgu występowania gatunków flory i fauny, siedlisk i krajobrazów. Na środowisko oddziaływały także negatywnie niektóre obiekty rolnicze. W krajach Europy Środkowej i Wschodniej proces tworzenia wielkich, państwowych i spółdzielczych gospodarstw rolnych, często połączony z osuszaniem rozległych terenów, powodował również niekorzystne zmiany w środowisku naturalnym.
Wydarzenia polityczne i społeczne, jakie nastąpiły w Europie poszerzają możliwy zakres działań sprzyjających ochronie jej różnorodności biologicznej i krajobrazowej. Rozwija się współpraca międzynarodowa w dziedzinie ochrony środowiska oraz zwiększa świadomość społeczeństw i ich zainteresowanie zagadnieniami ekologii. W krajach Europy Środkowej zaznacza się tendencja zrywania z intensywną gospodarką rolną. Powodują ją różne czynniki w tym m.in.:
> osłabienie rynku wewnętrznego bądź ograniczenie niektórych rynków eksportowych,
> urynkowienie gospodarki a przez to ograniczenie zakresu wspierania rolnictwa przez państwo,
> prywatyzacja państwowego sektora w rolnictwie,
> brak kapitału w rolnictwie prowadzący , między innymi, do zmniejszonego zużycie środków produkcji (nawozów mineralnych, pestycydów). 4. Problemy ekologiczne związane z restrukturyzacją i prywatyzacją rolnictwa w Polsce

Przekształcenia strukturalne i własnościowe objęły dotychczas w Polsce w największym stopniu sektor byłych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej (ppgr).W ich rezultacie do końca czerwca 1999 r. przejęto do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa 3753 tys. ha co stanowi około 80% powierzchni gruntów przejętych ogółem do Zasobu. Dla każdej jednostki gospodarczej przejętej do Zasobu opracowano program restrukturyzacji w którym brano również pod uwagę wymogi i ograniczenia ochrony środowiska. Jednakże w trakcie przejmowania mienia do Zasobu nie zawsze było możliwe ujawnienie wszystkich zagrożeń ekologicznych związanych z przejmowanymi obiektami. Przeprowadzona inwentaryzacja wykazała, że na początku 1995 r. w Zasobie znajdowało się 3 887 obiektów, których działalność naruszała obowiązujące normy ochrony środowiska. Do obiektów tych należały przede wszystkim osiedla mieszkaniowe, przemysłowe fermy chowu zwierząt oraz zakłady przetwórstwa rolno - spożywczego.
Głównymi czynnikami ujemnego oddziaływania na środowisko były:
> nieprawidłowa gospodarka gnojowicą w fermach bezściołowych,
> brak oczyszczalni ścieków lub niesprawność tych urządzeń w osiedlach mieszkaniowych, zakładach przetwórstwa rolno-spożywczego i innych obiektach,
> niesprawność kotłowni osiedlowych i przemysłowych ,
> nieprawidłowości w zagospodarowaniu odpadów chemicznych pozostających po zabiegach ochrony roślin. * Działania na rzecz ochrony środowiska Podejmując działania na rzecz ochrony środowiska służby Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa doprowadziły do wygaszenia produkcji, lub zmiany sposobu wykorzystania niektórych obiektów ujemnie oddziaływujących na środowisko. Ponadto modernizowano zwłaszcza te obiekty, których usprawnienie mogło być dokonane przy niewielkim nakładzie środków finansowych.
Do działań proekologicznych podejmowanych przez AWRSP należy zaliczyć:
> zinwentaryzowanie oraz zabezpieczenie składowisk przeterminowanych środków ochrony roślin i opakowań po tych środkach,
> zobowiązywanie użytkowników nieruchomości do przestrzegania obowiązków wynikających z przepisów o ochronie i kształtowaniu środowiska,
> uzyskiwanie lub aktualizacja pozwoleń wodno - prawnych dla ferm hodowlanych,
> nieodpłatne przekazywanie gruntów gminom na inwestycje infrastrukturalne, jak również infrastruktury związanej z osiedlami mieszkaniowymi,
> w miarę możliwości finansowanie lub współfinansowanie realizacji nowych inwestycji proekologicznych,
> prowadzenie szkoleń dla dzierżawców, administratorów, tymczasowych zarządców i innych użytkowników nieruchomości Zasobu z zakresu przepisów o ochronie i kształtowaniu środowiska.

Aktywność Agencji w zakresie ochrony środowiska przyniosła zauważalne efekty ponieważ do końca grudnia 1998 r. liczba obiektów ujemnie oddziaływujących na środowisko uległa zmniejszeniu do 1 810, tj. 47% stanu wyjściowego. Obiekty ujemnie oddziaływujące na środowisko występują głównie w osiedlach mieszkaniowych i zakładach rolno - przemysłowych. Na koniec grudnia 1998 r. 570 osiedli mieszkaniowych, zakładów rolno-przemysłowych i przemysłowych ferm produkcji zwierzęcej wymagało budowy oczyszczalni ścieków, a 475 oczyszczalni ścieków i 552 lokalnych kotłowni powinno być zmodernizowane. Lokalnie występują również problemy z utylizacją przeterminowanych środków ochrony roślin, bądź opakowań po tych środkach, które są zmagazynowane w dawnych pomieszczeniach gospodarczych lub tzw. "mogilnikach". W Zasobie znajduje się 10 takich mogilników.
W 1998 r. nakłady finansowe Agencji na realizację zadań inwestycyjnych i modernizacyjnych obiektów ujemnie oddziaływujących na środowisko wyniosły ponad 102 mln zł i były dwukrotnie wyższe niż w 1997 r. Równocześnie bardzo znacząco zmniejszyły się kary za przekraczanie norm ochrony środowiska - z 2,4 mln zł w 1997 r. do 0,7 mln zł w roku 1998. * Ochrona przyrody a proces restrukturyzacji rolnictwa

W Zasobie Własności Rolnej Skarbu Państwa znalazło się również szereg nieruchomości znajdujących się na obszarach objętych szczególną ochroną na podstawie przepisów o ochronie przyrody. Obejmują one głównie; parki krajobrazowe (66 645 ha), rezerwaty przyrody (8 040 ha), użytki ekologiczne (5 655 ha). Nieruchomości te są często przekazywane na rzecz państwowych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej. W drodze nowelizacji ustawy z 19 października 1991 r. stworzono możliwość zwolnienia z opłat za sprawowanie zarządu nieruchomości objętych jedną z form ochrony przyrody. Również w przepisach znowelizowanej ustawy postanowiono, że z dniem 19 stycznia 1994 r. lasy podlegające zarządowi Lasów Państwowych, nie wydzielone geodezyjnie z Państwowego Funduszu Ziemi oraz z nieruchomości pozostałych po zlikwidowanych ppgr przeszły do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. W tym trybie przyjęto do Zasobu do 30 czerwca 1999 r. około 94 tys. ha lasów, z których rozdysponowano w różnych formach ok. 65 tys. ha. Ustalono, że wszystkie lasy, w których istnieje możliwość prowadzenia racjonalnej gospodarki leśnej, zostaną przejęte przez Lasy Państwowe. Pozostałe niewielkie i rozproszone kompleksy leśne powinny pozostać w Zasobie w celu rozdysponowania ich łącznie z przyległymi nieruchomościami rolnymi.
Agencja zaoferowała dotychczas Lasom Państwowym 154 tys. ha gruntów w celu zalesienia. Po objęciu wspólnymi przeglądami 122 tys. ha takich gruntów do przejęcia przez Lasy Państwowe zakwalifikowano 98 tys. ha z czego do 30 czerwca 1999 r. przekazano do zalesienia 71 tys. ha.

* Wybrane przykłady ochrony środowiska naturalnego w krajach Unii Europejskiej

Ilustracją podejścia do kwestii ochrony dziedzictwa kultury materialnej środowiska przyrodniczego może być dla przykładu Wielka Brytania gdzie zgodnie z obowiązującymi przepisami osoby fizyczne i prawne będące właścicielami lub dzierżawcami obiektów krajobrazowych mają prawo ubiegania się o przyznanie stosownych subsydiów na finansowanie prac związanych z ochroną i udostępnianiem obiektów krajobrazowych dla społeczeństwa. Za obiekty takie uważa się w szczególności; pastwiska położone na podłożu kredowym i skał wapiennych, wrzosowiska, wody śródlądowe, tereny wybrzeży morskich, tereny górskie, obszary o szczególnej wartości historycznej, tradycyjne sady i ogrody, lasy gminne, tereny wiejskie wokół miast, tradycyjne ogrodzenia (żywopłoty). Za element ochrony wymienionych obiektów uważa się zachowanie występujących w nich okazów fauny, dbałość o wygląd i "naturalną urodę" tych obiektów. Właściciele lub dzierżawcy zobowiązani są do zawarcia przynajmniej dziesięcioletniej umowy na ochronę tych obiektów. W umowie, w zamian za standartową stawkę subsydium, określane są szczegółowo, uzgodnione zakresy prac niezbędnych do wykonania w ramach ochrony obiektu krajobrazowego. Podobnych przykładów dbałości o ochronę środowiska naturalnego w krajach Unii Europejskiej można przytoczyć znacznie więcej gdyż nawet w Szwecji, która prawie w całości pokryta jest lasami i gdzie jedynie 7 % ogólnej powierzchni gruntów stanowią ziemie uprawne rolnikom rekompensowane są koszty stosowania zalecanych metod uprawy gleby i pielęgnacji trwałych użytków zielonych.

* Polityka ekologiczna rozwoju polskiego rolnictwa

Polityka ekologiczna rozwoju Polski została przyjęta przez parlament w 1991 r. W tym samym roku opracowano Strategię Ochrony Żywych Zasobów Przyrody. Główne cele strategii oparte są na analizie występujących zagrożeń i alternatywnych sposobów gospodarowania, które powinny zostać zastosowane w krajobrazie rolniczym, w lasach, na terenach użytków zielonych, obszarach wodno-błotnych, systemach hydrologicznych i w działalności gospodarczej . Z tego punktu widzenia w rolnictwie na uwagę zasługują zwłaszcza dwie inicjatywy mające na celu integrację ochrony różnorodności biologicznej z rolniczą działalnością gospodarczą. Pierwsza z nich dotyczy tak zwanych "Zielonych Płuc Polski", północno-wschodniej części kraju, gdzie program ochrony różnorodności biologicznej i krajobrazowej powiązany został z naturalnym rolnictwem, eko-turystyką, rekreacją i tradycyjnym rzemiosłem. Druga inicjatywą było utworzenie w 1992 r. w Wielkopolsce na obszarze 1600 ha Agroekologicznego Parku Krajobrazowego gdzie w poprzednim stuleciu uformowano krajobraz rolniczy, w obrębie którego występują zadrzewienia śródpolne. Teren ten charakteryzuje bardzo bogata różnorodność biologiczna (ponad 800 gatunków roślin i bogata fauna), mozaikowate ułożenie pól uprawnych, pasma łąk, występowanie oczek śródpolnych i bagien przy wysokiej produkcji rolnej z racji ulepszonych stosunków wodnych.

* Dokumenty prawne wspierające inwestycje służące ochronie środowiska

Pomimo zmian, polskie rolnictwo jako jedno z ostatnich w Europie zachowało swój tradycyjny charakter w którym rozwój i innowacje nie zniszczyły tradycyjnych społeczności wiejskich i europejskiego krajobrazu rolnego. Jest to część naszego, wspólnego spadku europejskiego.
Przyszłościowe zamierzenia rządu w zakresie wspierania inwestycji służących ochronie środowiska zawarte zostały w dokumencie "Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa" przyjętym przez Radę Ministrów w lipcu 1999 r. Z dokumentu tego wynika m.in., że rolnikom będą przyznawane dotacje na pokrycie części kosztów budowy lub renowacji urządzeń do utylizacji ścieków bytowych oraz urządzeń do właściwego magazynowania nawozów organicznych i kiszonek. Przygotowywany projekt ustawy o nawozach i nawożeniu nakłada obowiązek budowy takich urządzeń w okresie 5 lat od wejścia jej w życie.
Podobnie dofinansowane będą ze środków publicznych następujące inwestycje ekologiczne:
> budowa urządzeń przeciwdziałających erozji oraz dróg technologicznych wykonywanych w trakcie scalania gruntów,
> budowa urządzeń małej retencji wodnej,
> działania na rzecz zachowania walorów krajobrazowych i dziedzictwa kulturowego wsi (zakładanie zadrzewień śródpolnych, ochrona elementów krajobrazu wpływających korzystnie na bilans wodny, ochrona tradycyjnego dla danego regionu budownictwa wiejskiego).
Wspomniany dokument zakłada również wprowadzenie, wzorem zasad obowiązujących w Unii Europejskiej, płatności rekompensujących ubytek dochodów rolników stosujących metody produkcji służące ochronie środowiska.
W warunkach polskich wymienione płatności kierowane będą do następujących rolników:
> stosujących właściwe sposoby gospodarowania na terenach o wysokich walorach przyrodniczych,
> stosujących zalecane sposoby gospodarowania na terenach o mniej korzystnych warunkach do produkcji rolnej,
> podejmujących działania służące ograniczeniu zanieczyszczenia wód i erozji, wspomagających rozwój małej retencji wodnej i elementów krajobrazowych,
> prowadzących gospodarstwa ekologiczne, przestawiających się na ekologiczne metody produkcji lub stosujących integrowane metody produkcji rolnej,
> hodujących ginące gatunki zwierząt gospodarskich i uprawiających ginące odmiany roślin uprawnych,
> dokonujących inwestycji w energooszczędne środki trwałe i technologie przydatne w systemach produkcji przyjaznych dla środowiska. Ponadto, również wzorem zasad obowiązujących w Unii Europejskiej Krajowy program zwiększania lesistości uzupełniony będzie o dotacje dla rolników. Wypłaty dla rolników podejmujących się zalesiania swoich gruntów będą dokonywane (w zależności od sytuacji regionalnej i dostępnych środków) w formie dofinansowania kosztów nasadzeń, pielęgnacji i innych prac w okresie pierwszych 5 lat uprawy lasu oraz nakładów na infrastrukturę leśną (przecinki przeciwpożarowe, punkty czerpania wody, drogi leśne itp).



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Integracja Europejska

190 IP banned